In de zinderende zomerdagen in Marseille volgde de auteur braaf de aanwijzingen van zijn navigatie-app, zelfs toen zijn vriend hem een betere route aanraadde. Het resultaat? Vastlopen bij een wegafsluiting. Een ogenschijnlijk triviaal voorval, maar het illustreert een diepere vraag van onze tijd: wie vertrouwen we meer — andere mensen en ons eigen instinct, of de machine?
Dat is precies waar de Duitse filosoof Immanuel Kant over sprak toen hij de Verlichting omschreef als “de bevrijding van de mens uit zijn zelfopgelegde onmondigheid.” Deze onmondigheid is het niet durven gebruiken van je eigen verstand zonder leiding van een ander. In de eeuwen vóór de Verlichting waren dat vaak priesters of vorsten. Nu dreigt die rol — zij het in een nieuwe vorm — opnieuw door technologie te worden ingevuld.
De nieuwe autoriteit: Code in plaats van kronen
AI-systemen zijn in razend tempo geïntegreerd in ons dagelijks leven. Binnen drie jaar na de lancering van ChatGPT rapporteerde een wereldwijde enquête dat 82% van de mensen AI had gebruikt in de voorgaande zes maanden — vaak voor beslissingen over relaties of zelfs politieke keuzes. Volgens OpenAI gaat 73% van de AI-gebruikersvragen niet eens over werkgerelateerde onderwerpen.
|
Our king, priest and feudal lord – how AI is taking us back to the dark ages | Joseph de WeckSince the Enlightenment, we’ve been making our own decisions. But now AI may be about to change that, says Joseph de Weck, a fellow with the Foreign Policy Research Institute |
Wat nog intrigerender is: AI wordt niet alleen gebruikt om advies te geven, maar ook om namens ons te spreken. Schrijven, ooit gezien als een middel om onze gedachten te vormen en te ontdekken — zoals de Amerikaanse auteur *Joan Didion ooit zei — wordt nu steeds vaker gedelegeerd aan algoritmes.
Een brein op stand-by: Verminderde cognitieve inspanning
Onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology voerden een klein EEG-onderzoek uit waarin deelnemers essays moesten schrijven met of zonder toegang tot AI. De groep die AI mocht gebruiken, vertoonde de laagste cognitieve activiteit en werd vaak laks in het correct citeren van bronnen. Na verloop van tijd begonnen deelnemers zelfs hele tekstblokken direct te kopiëren
Kant schreef over “luiheid en lafheid” als de redenen waarom zoveel mensen in een blijvende staat van onmondigheid blijven. Ook al is deze studie klein en imperfect, de overeenkomsten met Kant’s kritiek zijn treffend
Convenience versus Vrijheid
De aantrekkingskracht van AI is onmiskenbaar: het bespaart tijd, verlaagt inspanning en neemt verantwoordelijkheden over. Maar precies daar schuilt het gevaar, zo waarschuwde de Duitse psychoanalyticus Erich Fromm al in 1941: mensen kunnen geneigd zijn hun vrijheid op te geven in ruil voor de geruststellende zekerheid dat iemand anders — of in dit geval iets anders — beslist.
De verleiding is groot om te denken dat een AI met toegang tot enorme hoeveelheden data het ‘beste’ advies biedt. Maar het probleem is dat AI, net als een zwarte doos, vaak kennis produceert zonder dat we echt begrijpen hoe die tot stand komt. Dit verandert het vertrouwen in AI van een rationeel proces in iets dat meer lijkt op geloof.
Een oproep tot kritisch denken
AI kan uiteraard een krachtig hulpmiddel zijn — bij het ontwikkelen van geneesmiddelen, het automatiseren van routinetaken of het verbeteren van alledaagse processen. Maar de Verlichting pleitte niet alleen voor efficiëntie. Kritisch denken was bedoeld om mensen vrij te maken, hen tot zelfstandige agenten te maken die hun eigen denkproces beheersen en verantwoorden.
Het is deze balans tussen technologische vooruitgang en het behoud van menselijke rede die misschien wel de belangrijkste uitdaging van de 21ste eeuw vormt. Een uitdaging die we — ironisch genoeg — juist niet zouden moeten delegeren aan de machine.
