Kan een universeel basisinkomen wel overleven in een door AI gedreven economie?

In het hart van de moderne economie woedt een debat dat steeds luider klinkt: wat gebeurt er met mensen als kunstmatige intelligentie (AI) ons werk grotendeels overneemt? De Amerikaanse ondernemer en politiek activist Andrew Yangprobeert dit vraagstuk opnieuw op de voorgrond te plaatsen. Hij doet dat met zijn bekende idee van een Universeel Basisinkomen (UBI) – een gegarandeerde maandelijkse uitkering voor alle volwassenen – maar critici vragen zich af of dat idee wel toereikend is voor de uitdagingen van een door AI gedomineerde toekomst. 

Een oud idee herleeft in een nieuwe context

Het idee van een basisinkomen is niet nieuw – het circuleert al decennia onder economen en politici – maar krijgt een heropleving door de snelle vooruitgang van AI-technologie. Yang, die in 2020 voor het Amerikaanse presidentschap campagne voerde met zijn zogeheten Freedom Dividend, pleit opnieuw voor een maandelijkse uitkering van $1.000 aan iedere volwassene. Hij ziet dit als een manier om mensen te beschermen tegen de economische ontwrichting die ontstaat wanneer machines menselijke arbeid overnemen. 

Maar terwijl deze heropleving van UBI als idee ingang vindt in beleidsgesprekken, waarschuwen critici dat het simpelweg uitdelen van geld de kernproblemen niet oplost.

Het financiële gat tussen droom en werkelijkheid

Een van de grootste zorgen rond een grootschalig basisinkomen is de onbetaalbaarheid ervan. Stel je voor dat elke volwassene in de Verenigde Staten jaarlijks een inkomen zou ontvangen ter waarde van de mediane lonen van Amerikanen – dat loopt op tot biljoenen dollars, bijna de helft van het bruto binnenlands product van het land. De vraag rijst: hoe wil je zoiets financieren zonder de economie te destabiliseren?

Yang heeft voorgesteld om zijn plan te financieren met een consumptiebelasting (belasting bij het afrekenen), maar sceptici zeggen dat zulke instrumenten geen structurele oplossing zijn als de traditionele belastinginkomsten – voornamelijk afkomstig van arbeid – wegvallen in een AI-gestuurde economie. 

Why universal basic income still can’t meet the challenges of an AI economy Andrew Yang’s revived pitch suits the automation debate, but UBI can’t fix inequalities concentrated tech wealth drives

Het werklozen-scenario en inkomensongelijkheid

Een cruciaal punt van kritiek is dat een basisinkomen het bestaande probleem van ongelijkheid niet echt wegneemt. In een scenario waarin AI-bedrijven enorme winsten maken, maar slechts een klein deel van de bevolking eigenaar is van die technologie, blijft de macht geconcentreerd bij die tech-elite. Gewoon geld uitdelen verandert die ongelijkheid niet – het verplaatst alleen wat middelen zonder de onderliggende machtsstructuren aan te pakken.

Bovendien kan een universeel bedrag van bijvoorbeeld $1.000 per maand een gezin nog steeds niet boven de armoedegrens tillen, vooral niet in regio’s met hoge kosten voor wonen en levensonderhoud.

Waarom AI het debat over inkomen intensiever maakt

AI heeft de potentie om enorme productiviteitswinsten op te leveren, maar de technologie verandert ook de aard van werk en inkomen. Sommige experts waarschuwen dat wanneer menselijke arbeid grotendeels overbodig wordt, traditionele sociale zekerheidsstelsels hun functie verliezen. In dat licht ontstaat de gedachte dat een basisinkomen een soort vangnet kan zijn om economische stabiliteit te behouden.

Toch wijzen andere deskundigen erop dat een basisinkomen slechts één instrument is in een bredere set van oplossingen — zoals hervormingen in belastingen, nieuwe arbeidsmodellen en herverdeling van kapitaal in plaats van alleen inkomens.

Een stap vooruit — maar niet de hele weg

UBI heeft duidelijke voordelen: het biedt financiële zekerheid zonder voorwaarden, verlaagt administratieve rompslomp en kan mensen ruimte geven om te leren, creëren of participeren in maatschappelijke taken die niet altijd in loon uitgedrukt worden. Het adresseren van een toekomst zonder traditionele banen vereist echter méér dan een universele uitkering: het vraagt om een herdefiniëring van economische waardering en sociale ondersteuning.

Kortom, terwijl Andrew Yang het idee opnieuw onder de aandacht brengt in het licht van AI-automatisering, blijft de vraag of UBI op zichzelf de juiste oplossing is voor de structurele uitdagingen van inkomensongelijkheid en technologische verandering.